Chuông báo thức của tôi reo lúc 3 giờ 30 sáng thứ Bảy.
Tôi dậy, pha ấm nước, ngồi vào bàn soạn nốt giáo trình cho buổi luyện tập trong ngày. Vợ tôi cũng dậy cùng giờ đó. Hơn 5 giờ, hai vợ chồng bắt đầu dọn văn phòng: kê lại bàn ghế, cất bớt đồ đạc, lau từng góc. Cậu con trai lớn của tôi nhận phần lau nhà và cọ nhà vệ sinh, làm rất vui vẻ. Tôi bật thử hai chiếc điều hòa ở chế độ lạnh sâu để chắc chắn không có sự cố giữa buổi.
Bữa sáng hôm đó là một gói xôi cốm hạt sen lấy từ ngăn đá, rã đông trong lò vi sóng. Ba bố con ngồi ăn với nhau. Tôi quên chụp lại tấm hình nào, nhưng vẫn nhớ mùi cốm sáng sớm trong căn phòng vừa lau xong.
Chúng tôi chuẩn bị như vậy để đón mấy gia đình đến chơi một bàn cờ.
Vì sao tôi bỏ cả ngày thứ Bảy cho một bàn cờ
Bàn cờ đó tên là Cashflow, do Robert Kiyosaki thiết kế. Tôi biết nó từ nhiều năm trước, và gần đây học lại một chương trình đào tạo chuyên sâu về cách điều phối trò chơi này.
Tôi tổ chức buổi hôm đó theo phiên bản Cha Mẹ Cùng Con, dành cho các gia đình có con từ 8 đến 17 tuổi. Lý do rất đơn giản: con chúng ta được dạy cách kiếm điểm suốt mười mấy năm đi học, nhưng gần như không ai dạy con luật chơi của tiền bạc. Mà luật chơi đó thì trước sau gì cũng phải học, chỉ khác nhau ở chỗ học trên bàn cờ hay học bằng tiền thật.
Tôi gọi buổi này là thao trường. Trên thao trường, người ta được phép bắn trượt.
Vòng một: hơn một tiếng, không ai ra được
Hai bàn, mỗi bàn bốn người. Tôi điều phối một bàn, vợ tôi một bàn. Một cậu em ở công ty phụ trách quay phim và chạy việc.
Mở đầu, tôi giới thiệu vài nguyên tắc cơ bản: đọc bảng trước khi ra quyết định, phân biệt tài sản với tiêu sản, hiểu thế nào là dòng tiền thụ động vượt chi phí. Rồi mọi người bắt đầu.
Hơn một tiếng trôi qua. Không một ai thoát ra khỏi vòng Rat Race.
Có người kẹt lại vì thất nghiệp mấy lượt liên tiếp. Có người kẹt vì sinh con đúng lúc túi đang cạn. Có người mua vào mọi cơ hội gặp trên đường đi rồi hết sạch tiền mặt. Người kiếm được khoản lớn nhất bàn hôm đó là một anh giám đốc công ty sản xuất cửa chống cháy, nhưng ngay cả anh cũng chưa ra được.
Không khí bắt đầu nặng. Đó là lúc tôi thấy phần giá trị nhất của buổi học lộ ra: cảm xúc thật.
Người ngồi lâu trong vòng lặp bắt đầu sốt ruột, ra quyết định vội. Người vừa được một khoản thì hưng phấn, mua thêm ngay lập tức. Cả hai trạng thái đó, ngoài đời tôi đều đã gặp, ở người khác và ở chính mình. Khác nhau là ngoài đời chúng ta trả bằng tiền thật, còn ở đây trả bằng mấy tờ giấy A4.
Bữa trưa và một điều tôi không lên kịch bản trước
Chúng tôi dừng lại ăn trưa. Vợ tôi đặt cơm về, mọi người ngồi quanh bàn giới thiệu bản thân, kể chuyện gia đình, chuyện nghề.
Phần này không nằm trong giáo trình nhưng hóa ra lại quan trọng ngang phần chơi. Một người anh làm nghề hàn xì, một anh làm sản xuất cửa chống cháy, một chị làm đầu tư, một cậu em làm cùng tôi. Bình thường họ sẽ không bao giờ ngồi chung một bàn. Sau bữa trưa, họ trở về bàn cờ với tâm thế khác hẳn: bớt căng, chịu hỏi nhau, chịu nghe.
Vòng hai: đổi một quy ước, kết quả đổi theo
Buổi chiều, một chị nhà đầu tư phải đi thăm người nhà trong bệnh viện nên xin về sớm. Chúng tôi chơi lại với một bàn ba người và một bàn bốn người.
Lần này tôi ra một quy ước: vòng này bắt buộc phải có người thoát khỏi Rat Race.
Kết quả: có hai người ra được.
Cùng bộ luật, cùng bàn cờ, gần như cùng những con người đó. Cái thay đổi duy nhất là họ bước vào ván với một mục tiêu bắt buộc thay vì chơi cho biết. Tôi ghi lại điều này vào sổ vận hành của mình, vì nó đúng cả ngoài đời: một mục tiêu mơ hồ sẽ cho ra kết quả mơ hồ.
Ba cái sai lặp lại nhiều nhất, và cả ba đều là sai ở khâu đọc bảng
Cuối mỗi vòng, tôi chuyền micro cho từng người. Mỗi người tự giới thiệu nghề nghiệp của nhân vật mình đang đóng, cầm bảng báo cáo tài chính của mình lên, rồi trả lời năm câu: dữ kiện nào trong ván vừa rồi ấn tượng nhất, vì sao ấn tượng, học được gì, liên hệ thế nào với đời thật, và hành động cụ thể sau khi rời khỏi đây là gì.
Đây là những gì tôi nghe được.
Cái sai thứ nhất: mua tài sản mà không biết mình phải trả trước bao nhiêu
Một người chơi trong vai giáo viên trung học kể lại rất thật. Anh nhìn thấy một căn nhà cho dòng tiền dương mỗi tháng, thích quá nên mua ngay, đinh ninh rằng ngân hàng sẽ cho vay toàn bộ. Đến lúc lật bảng ra mới biết mình phải bỏ ra một khoản trả trước mà trong tay không có đủ. Cả bảng báo cáo tài chính sai theo từ đó, phải làm lại.
Câu anh nói tôi rất thích: trước khi quyết định mua, phải biết trả trước bao nhiêu, vay ra sao, trả lãi thế nào. Không thì sau đó là đập đi xây lại.
Cái sai thứ hai: ôm cơ hội quá sức mình
Một chị trong vai y tá, thu nhập nhân vật thuộc nhóm thấp nhất bàn. Vòng một chị nhận một cơ hội lớn hơn khả năng chi trả, mất kiểm soát dòng tiền và phá sản.
Vòng hai chị chơi khác hẳn: vẫn nhìn cơ hội, nhưng tự hỏi trước là mình có gánh nổi chi phí đi vay tại thời điểm này không. Cuối ván, căn hộ chị mua vẫn chưa kịp sinh lời. Nhưng chị nói ra được điều quan trọng hơn: chị đã nhìn thấy bức tranh nếu mình kiên trì thêm.
Cái sai thứ ba: thấy cơ hội nào cũng nhảy vào
Nhiều người mắc lỗi này, mua liên tục cho tới khi cạn tiền mặt rồi ngồi nhìn cơ hội tốt nhất đi qua. Một chị nói gọn câu kết mà cả bàn gật đầu: không có tiền mặt thì không làm được gì hết.
Ba cái sai đó, để ý mà xem, không có cái nào là sai chiến lược. Cả ba đều là sai ở khâu đọc bảng. Người ta thua không phải vì chọn nhầm cơ hội, mà vì không biết chính xác trong tay mình đang có gì.
Anh giám đốc kiếm được khoản lớn nhất cũng nói đúng ý đó. Điều anh tâm đắc nhất không phải là mua được gì, mà là hiểu ra rằng mọi khoản thu và chi đều phải được ghi lại chi tiết thì mới biết dòng tiền của mình đang ở tình trạng nào. Anh nói sẽ áp dụng chặt hơn, không chỉ ở công ty mà cả trong gia đình.
Phần khiến tôi nhớ lâu nhất
Trên một bàn, hai cô bé ngồi cạnh nhau, mỗi cháu một tờ báo cáo tài chính, tự tay điền từng dòng thu nhập và chi phí. Không có bố mẹ điền hộ.
Tôi đứng nhìn một lúc. Hai đứa trẻ đang làm một việc mà rất nhiều người lớn chưa từng làm trong đời: viết ra bằng con số mình kiếm được bao nhiêu, tiêu hết bao nhiêu, còn lại bao nhiêu.
Buổi chiều kết thúc, một gia đình rất thích trò chơi này. Tôi tặng anh chị một bộ mang về nhà. Với tôi đó là cách lan tỏa hợp lý nhất: không phải giảng thêm một buổi, mà để cả nhà tự chơi với nhau vào những tối cuối tuần.
Tối hôm đó
Vợ và hai cậu con trai của tôi đều ốm. Tôi rửa bát, đổ rác, làm nốt việc nhà, rồi ngồi làm việc với vài nhà đầu tư và đối tác, gửi thông tin cập nhật dự án.
Gần nửa đêm, tôi ngồi với một người cộng sự ngoài cửa văn phòng. Chúng tôi nói chuyện hành thiền, chuyện phá vỡ những niềm tin giới hạn của chính mình, chuyện muốn đưa công ty đi xa tới đâu.
Lúc đó là 23 giờ 17 phút. Tôi mở điện thoại lên và ghi lại một ngày.
Nếu anh chị chỉ nhớ ba điều
Một, mọi quyết định tài chính đều bắt đầu bằng việc đọc đúng bảng của mình. Thu bao nhiêu, chi bao nhiêu, tài sản nào đang nuôi mình và tiêu sản nào đang ăn mình. Chưa nắm được bốn con số đó thì mọi cơ hội bên ngoài đều là rủi ro.
Hai, cơ hội phải vừa sức. Một thương vụ tốt vào sai thời điểm vẫn có thể làm gãy cả kế hoạch.
Ba, tiền mặt là quyền được ra quyết định. Hết tiền mặt là hết quyền, dù bảng có đẹp đến đâu.
Ba điều này không mới. Nhưng đọc trên sách khác với việc tự tay điền vào bảng của mình rồi thấy mình sai ở đâu. Đó là lý do tôi vẫn tin vào thao trường.
Về tác giả
Cao Thái Toàn, founder DAPANO, làm việc trong lĩnh vực bất động sản dòng tiền: tìm quỹ đất, xây dựng, vận hành cho thuê và quản lý tài sản cho nhà đầu tư. Anh trực tiếp điều phối các buổi luyện tập tài chính bằng trò chơi mô phỏng cho nhà đầu tư và gia đình họ tại Hà Nội.
Miễn trừ trách nhiệm
Bài viết chia sẻ trải nghiệm cá nhân trong một buổi luyện tập bằng trò chơi mô phỏng, không phải lời khuyên đầu tư, tài chính hay pháp lý. Mọi con số xuất hiện trong buổi chơi là con số của nhân vật trong trò chơi, không phản ánh thu nhập hay tài sản thật của bất kỳ ai. Trước khi ra quyết định tài chính, anh chị nên tham vấn chuyên gia phù hợp và tự chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Đầu tư luôn có rủi ro, kể cả rủi ro mất vốn.