Hôm qua tôi dành trọn một ngày, từ 9 giờ sáng tới 8 giờ tối, để ngồi chơi một bàn cờ.
Chín tiếng. Ba vòng chơi. Không điện thoại, không email, không công trường.
Tôi 35 tuổi, mười một năm làm bất động sản dòng tiền, đang vận hành hơn hai chục tòa nhà cho thuê. Nếu có ai bảo tôi rằng một bàn cờ giấy sẽ dạy tôi điều mà mười một năm cầm tiền thật chưa dạy hết, chắc tôi đã cười.
Cuối ngày hôm qua tôi không cười nữa.
Bàn cờ ấy tên là Cashflow
Robert Kiyosaki, tác giả cuốn Cha Giàu Cha Nghèo, làm ra nó năm 1994 cùng vợ là Kim. Ý tưởng của ông rất thẳng: ghép hai môn học mà người ta sợ nhất lại với nhau. Kế toán, môn chán nhất hành tinh. Và đầu tư, môn đáng sợ nhất hành tinh. Rồi biến chúng thành một trò chơi.
Tôi đọc sách của ông từ lâu rồi. Đọc xong thấy hay. Rồi gấp sách lại và vẫn làm y như cũ.
Hôm qua tôi mới hiểu vì sao. Chính Kiyosaki nói trong đoạn video mở đầu: sách cho bạn chữ “tại sao”, còn bàn cờ mới cho bạn chữ “làm thế nào”. Ông bảo phải chơi tối thiểu mười vòng thì mới bắt đầu thấy được cách tiền vận hành ngoài đời.
Có một chi tiết trong bộ trò chơi khiến tôi chú ý ngay từ phút đầu. Ngoài bàn cờ, mỗi người được phát hai tờ giấy: Bảng Báo cáo Thu nhập và Bảng Cân đối Kế toán của chính mình.
Kiyosaki nói một câu tôi nhớ mãi. Rằng ngân hàng chưa bao giờ hỏi ông học trường nào, điểm số bao nhiêu. Ngân hàng chỉ hỏi báo cáo tài chính.
Ra khỏi trường học, báo cáo tài chính chính là bảng điểm của bạn.
Vòng 1: tôi kiếm được 132.220 đô và vẫn kẹt nguyên chỗ cũ
Tôi bốc trúng thẻ nghề nghiệp tài xế xe tải. Lương 2.500 một tháng. Chi phí 1.620. Dòng tiền còn lại 880. Tiết kiệm ban đầu 750 đô.
Tôi làm đúng thứ mình quen làm ngoài đời: mua tài sản. Mua nhà, mua cổ phiếu giá rẻ, chờ tin thị trường lên giá rồi bán ra. Cứ thế qua vài vòng, tiền mặt của tôi nhảy lên 132.220 đô.
Cả bàn trầm trồ. Người bên cạnh hỏi tôi làm cách nào.
Rồi hết giờ.
Và tôi không thoát ra được.
Lúc ngồi cộng lại mới thấy. Tôi có 132.220 đô tiền mặt. Tôi đang gánh khoảng 45.000 đô nợ xấu: nợ mua nhà, nợ mua xe, thẻ tín dụng, nợ bán lẻ. Riêng tiền trả nợ mỗi tháng đã ngốn của tôi 1.160 đô.
Nếu tôi chỉ cần dừng lại một lượt, bỏ ra 45.000 trong đống tiền mặt kia để trả sạch nợ, thì tổng chi phí của tôi tụt xuống còn khoảng 1.030, còn thu nhập thụ động vọt lên 2.120. Gần gấp đôi chi phí. Tôi đã tự do.
Tôi có đủ tiền. Tôi có đủ điều kiện. Tôi chỉ không dừng lại để nhìn.
Người điều phối tổng kết giúp tôi bằng một câu gọn lỏn: “Bạn ấy chỉ tập trung đi đầu tư, không chịu quay lại trả nợ, nên vẫn chưa tự do được.”
Tôi ngồi im khá lâu sau câu đó. Vì tôi biết chính xác mình đã làm y hệt như vậy ngoài đời, ở một quy mô lớn hơn nhiều.
Vòng 2: mất nhà, thất nghiệp, còn lại 245 đô
Vòng hai tôi vào vai trình dược viên. Lương 2.000. Thấp hơn hẳn.
Tôi rút kinh nghiệm, tính toán cẩn thận hơn, chừa lại một khoản dự phòng. Mua được một căn hộ có dòng tiền.
Rồi tôi bốc trúng thẻ ngân hàng siết tài sản. Mất căn hộ, mất luôn dòng tiền của nó.
Vài lượt sau, bốc trúng thẻ thất nghiệp. Trong trò chơi này, thất nghiệp nghĩa là trả ngay một tháng tổng chi phí và mất hai lượt.
Kết thúc vòng hai, sổ quỹ của tôi còn 245 đô.
Cùng buổi hôm đó, một người ở bàn khác bốc trúng vai luật sư, lương 7.600 một tháng, dòng tiền dương ngay từ đầu. Anh ấy phá sản hai lần. Câu anh ấy tự rút ra, tôi xin ghi lại nguyên văn vì nó quá đúng:
Mức lương gần như không có ý nghĩa gì hết. Quan trọng nhất vẫn là chi phí và dòng tiền của mình là bao nhiêu.
Vòng 3: 157.600 đô và cú loại của kiểm toán
Vòng ba tôi bốc trúng vai bác sỹ. Lương 13.200 một tháng, cao nhất trong ba vòng.
Nhưng nhìn xuống cột chi phí thì lạnh người. Thuế 3.420. Nợ mua nhà 1.900. Vay học tập 730. Vay xe 380. Thẻ tín dụng 270. Nợ bán lẻ 50. Chi phí khác 2.880. Tổng gần 9.650, chưa tính nuôi con. Tổng nợ phải trả hơn 360.000 đô.
Lương cao. Chi phí cao. Nợ cao. Y hệt rất nhiều người tôi từng ngồi tư vấn.
Lần này tôi chơi rất tốt. Ngay những lượt đầu tôi mua được 600 cổ phiếu giá 5 đô, bán ra giá 30. Rồi mua một dãy 8 căn nhà trả trước 40.000, bán ra 30.000 mỗi căn, thu về 240.000, trả nợ 160.000. Tiền mặt của tôi lên hơn 157.600 đô.
Có tiền rồi thì tôi mua tiếp. Mua liền gần chục bất động sản và doanh nghiệp. Con cờ chạy nhanh, tay tôi ghi không kịp.
Và đây là chỗ tôi sai.
Vì đi quá nhanh, tôi chỉ cộng dồn con số dòng tiền ở cuối bảng. Tôi không cập nhật giá trị từng tài sản, không ghi từng khoản nợ tương ứng vào bảng cân đối kế toán. Bản chất tiền vẫn chạy đúng. Số dư vẫn đúng.
Đến lúc chốt vòng, người kiểm toán ngồi bên tay phải cầm tờ báo cáo của tôi lên và hỏi từng dòng.
Tôi không giải trình được.
Kết quả: tôi bị loại. Kết quả thoát ra không được công nhận.
Ngồi nhìn tờ giấy của mình, tôi nghĩ tới một chuyện rất thật.
Nhà nước mình đang siết dần chuyện minh bạch dòng tiền và tài sản. Hóa đơn điện tử, chuyển khoản, dữ liệu ngân hàng, tất cả đang nối lại với nhau. Một người có tiền thật, tài sản thật, làm ăn tử tế, nhưng sổ sách không giải trình được, thì rủi ro không nằm ở chỗ thiếu tiền. Nó nằm ở chỗ không chứng minh được.
Người điều phối chốt lại câu này, tôi nghe mà giật mình:
Tài sản không minh bạch thì hoàn toàn có thể bị phong tỏa.
Trong trò chơi, cái giá của bài học đó là mất một vòng chơi. Ngoài đời, cái giá khác hẳn.
Bốn thứ tôi mang về từ bàn cờ ấy
Một, quỹ dự phòng không phải là thứ để dành khi rảnh
Cả ngày hôm qua, thứ giết nhiều người chơi nhất không phải là quyết định đầu tư sai. Là thẻ thất nghiệp. Ai dồn hết tiền mặt vào tài sản thì thanh lý 50% cũng không đủ trả một tháng chi phí, và ra khỏi cuộc chơi. Có người bốc trúng thất nghiệp năm lần trong một vòng.
Con số cả lớp thống nhất: giữ tối thiểu sáu tháng chi phí ở dạng rút được ngay, trước khi đem tiền đi đầu tư.
Hai, tối ưu dòng tiền, đừng tối ưu con số tài sản ròng
Một chị trong lớp có nền tảng tài chính quốc tế nói một điều tôi tâm đắc. Mua xe thật xịn, nhà thật xịn thì con số tài sản ròng rất đẹp. Nhưng khi dòng tiền gặp vấn đề, bạn buộc phải bán tài sản đúng lúc thị trường xấu nhất.
Câu hỏi chị ấy khuyên hai vợ chồng nên ngồi lại trả lời với nhau: chúng ta đang tối ưu bảng cân đối kế toán, hay đang tối ưu dòng tiền?
Ba, có tài sản chưa phải là tự do
Rất nhiều người, trong đó có tôi ở vòng một, chỉ nhìn nửa trên của tờ báo cáo. Thấy dòng tiền tăng là vui. Nửa dưới, bảng cân đối kế toán, gần như không bao giờ mở ra.
Bốn, ghi chép là một phần của việc kiếm tiền
Đây là bài học của riêng tôi, và là bài học đắt nhất trong ngày.
Tôi có tấn công. Tôi ra chiến trường và mang về được những thương vụ hời. Nhưng tôi không có hậu phương. Nếu không có ai ghi chép giúp mình thì phải chậm lại mà tự ghi. Không có cách thứ ba.
Hai điều kiện để thoát khỏi vòng luẩn quẩn
Bàn cờ này có hai vòng. Vòng trong gọi là Rat Race, vòng luẩn quẩn: đi làm, nhận lương, trả chi phí, gặp biến cố, rồi lại đi làm. Vòng ngoài gọi là Fast Track, nơi các thương vụ lớn diễn ra.
Để bước từ vòng trong ra vòng ngoài, phải đạt hai điều kiện cùng lúc:
- Thu nhập thụ động lớn hơn tổng chi phí hàng tháng.
- Trả hết nợ xấu.
Nghe đơn giản. Nhưng đến đầu vòng ba, khi người điều phối hỏi cả phòng ai chưa biết cách thoát ra thì giơ tay, vẫn có năm người giơ tay. Sau gần một ngày chơi.
Anh ấy bình một câu mà tôi nghĩ đúng cả trong lẫn ngoài bàn cờ:
Cũng giống ngoài đời. Lúc người khác hướng dẫn bạn cách thoát ra thì bạn không có mặt ở đó. Và đó là lý do chúng ta cứ chạy lòng vòng.
Điều làm tôi ngồi lại lâu nhất
Sau vòng một, người điều phối kể một chuyện. Ông hỏi người thầy của mình, một người được Kiyosaki đào tạo trực tiếp, rằng mất bao lâu để cả bàn thoát khỏi vòng luẩn quẩn. Ông đoán chín mươi phút.
Câu trả lời là bảy phút.
Rồi ông nói tiếp một điều khiến cả phòng im lặng. Rằng cả buổi sáng hôm ấy, sau khi ông giảng xong luật chơi và hỏi có ai thắc mắc gì không, không một ai hỏi câu quan trọng nhất: làm thế nào để chiến thắng trò chơi này?
Chúng tôi lao vào mua, bán, tính toán suốt hai tiếng. Không ai dừng lại để hỏi đích đến ở đâu.
Ông nói: đó chính xác là cách phần lớn chúng ta đang chơi cuộc chơi tiền bạc ở ngoài kia.
Tôi về nhà tối qua và mở lại bảng cân đối của chính mình. Không phải bảng trong game.
Nếu bạn định thử
Bạn không cần giỏi toán. Chơi trò này chỉ cần biết đọc, biết viết, biết cộng và trừ.
Bạn cần một cây bút chì, vì bạn sẽ tẩy xóa rất nhiều. Cần tắt điện thoại. Và cần cái mà người điều phối gọi là “tâm thế của một cái ly rỗng”. Nếu ngồi xuống với niềm tin rằng mình biết hết rồi, thì buổi chơi sẽ không cho bạn gì cả.
Riêng tôi, sau chín tiếng hôm qua, tôi nghĩ mỗi gia đình nên ngồi lại làm bảng thu nhập và bảng cân đối của chính mình ít nhất ba tới bốn lần mỗi năm. Hai vợ chồng cùng làm. Không cần phần mềm, một tờ giấy là đủ.
Hôm nay tôi quay lại chơi tiếp ngày thứ hai. Còn bảy vòng nữa.
Lần này tôi sẽ ghi chép.
Miễn trừ trách nhiệm
Cashflow là trò chơi mô phỏng mang tính giáo dục do Robert Kiyosaki và Kim Kiyosaki tạo ra, thuộc bản quyền Công ty CASHFLOW Technologies. Toàn bộ con số trong bài là đơn vị trong trò chơi, mang tính ví dụ minh họa, không phản ánh và không dự báo bất kỳ kết quả đầu tư thực tế nào.
Bài viết chia sẻ trải nghiệm và góc nhìn cá nhân về tư duy tài chính. Đây không phải lời khuyên đầu tư, không phải khuyến nghị mua bán tài sản. Mỗi người tự chịu trách nhiệm với quyết định tài chính của mình và nên tham vấn chuyên gia có chứng chỉ hành nghề trước khi ra quyết định lớn.
Về tác giả
Cao Thái Toàn, sinh năm 1991, Founder DAPANO. Mười một năm làm bất động sản dòng tiền tại Hà Nội và TP HCM, hiện vận hành hơn hai mươi tòa nhà cho thuê. Viết về đầu tư dòng tiền, vận hành tài sản và tư duy tài chính từ trải nghiệm thực chiến của chính mình, gồm cả những lần sai.